De presentiebenadering, het zit in de genen van het Toetstheater

Terugblikkend op 25 jaar Toetstheater ( www.toetstheater.nl) komt een duidelijke rode draad in onze voorstellingen naar voren: de presentiebenadering.

Voor me ligt een programma uit 2008 van een studiedag Geriatrie in Gasthuis Zusters (GZA) te Antwerpen over de professionele grondhouding in de zorg voor oudere personen. Het Toetstheater is erbij, voorafgegaan door een lezing door prof dr Mieke Grypdonck. Bewaard gebleven is de uitgebreide documentatie van o.a. Andries Baart, met op iedere pagina gearceerde zinnen en notities in de kantlijn.

Een ‘klassieker’ uit het Toetstheater- repertoire, al uit onze beginjaren, is de sketch ‘Onverstaanbare mevrouw zoekt…ja wat? Over geduld, goede manieren, verborgen wanhoop, de grenzen van je taak, samenwerking tussen disciplines.’ Zo staat het er kort uitgelegd bij. In de acteursinstructie zijn we uitgebreider: Mevrouw Van Damme heeft ziekte van Parkinson en kan met niemand praten over haar toekomst. Ze wil zelf blijven uitmaken wat er met haar gebeurt, ook als ze verder achteruit gaat. Ze is bang dat men dan ook de belangrijke keuzes voor haar invult, zoals opname in een andere zorginstelling, enz.

De eerste fouten van onze protagonist betreffen verkeerd omgaan met het communicatieprobleem. We maken voelbaar dat de gebruikelijke ontwijkingen (negeren, overheen praten, bagatelliseren, invullen, opfleuren, afleiden, troosten, vluchten, gelijk doorverwijzen) geen van alle gepast zijn. En dan hopen we uiteraard dat het publiek zich afvraagt of mevrouw niet zomaar wat wil zeggen. De deelnemers zijn aan zet.

Een andere indringende klassieker is ‘De eerste wasbeurt’, in vele versies gespeeld, en een illustratie van de bevindingen van drs. Madeleine Timmermann, die rond 2010 vanuit de zorgethiek en de presentiebenadering onderzoek deed naar de zorg voor dementerende ouderen met behulp van video-opnamen. Haar viel op dat deze ouderen verbaal en non-verbaal hun ongenoegen over pijn, kou of angst duidelijk maken, samengevat in de kreten “au!”, “kou” en “help!”. Maar ook zag zij dat de zorgverleners onvoldoende hierop reageren. Zorgethiek en presentiebenadering blijken behulpzaam voor betere zorg. ‘Er wordt vaak gezegd dat werken in de zorg moeilijk is’, aldus Madeleine. ‘Maar stel je nou eens voor hoe het voor die ander is. Je dementeert, je weet niet meer waar je bent en als je verzorgd wordt, doet het nog pijn ook. In de dagelijkse zorg liggen kansen om de relationele afstemming tussen de verzorgende en de cliënt te verbeteren.’

En dit besef is nooit van het toneel verdwenen. In 2018 kreeg het Toetstheater de vraag van een werkgroep van Wij zijn MIND om een product te maken “waarmee we kunnen uitleggen wat relationele zorg is, wat het belang is en hoe je het doet. Omdat het zo moeilijk is om ‘taal’ te vinden voor deze zorg. Want goede zorg begint met de relatie. Dat horen we van patiënten en naasten, maar weten we ook uit onderzoek. Relationele zorg is een kritische succesfactor in de zorg. Familie en cliënten ervaren de bejegening, de ‘klik’ als een belangrijk element bij zorgverlening.”

‘Ik zou willen dat mijn behandelaar rustig met me meekijkt wat er nu precies aan de hand is, onderzoekt of er logica zit in mijn ontwikkeling, de tijd neemt om te ontdekken hoe ik in elkaar steek als persoon, hoe ik omga met tegenslagen, luistert en vráágt. “

Telkens weer, door al die jaren heen, dit streven om kwetsbaarheid ernstig te nemen, een pleidooi voor relatiegericht werken, het spreekt mij aan. Met de deskundigheid groeit de bescheidenheid. Het soms niet weten, en op het spoor komen van wat er voor de ander op het spel staat: verlangens, angst, hoop. Soms is er helemaal geen oplossing. Onmacht (‘we kunnen niets meer doen’) laat zich herdefiniëren tot iets dat er alles toe doet in de gegeven omstandigheden, namelijk de ander niet alleen laten, er voor de ander zijn.

Vaag? Zeker niet! In dagelijkse situaties zijn er zoveel momenten die om een (re)actie vragen: Wat doe je, wat doe je niet? Wat zeg je? Wat zeg je niet? Overal liggen kansen om goede zorg te (blijven) verlenen vanuit de vraag ‘Wie kan ik voor jou zijn?’

Ik (Enny) ben er, als eerste contactpersoon en joker/discussieleider, trots op dat het Toetstheater telkens weer gevonden wordt. Onze oprichter Hans Tenwolde zei altijd: “we gaan door zolang het nodig is.” We hebben een lange adem. Komt goed Hans.

Lees meer op www.toetstheater.nl

Voor boekingen neem contact op met Enny Keiren info@toetstheater.nl of info@ennykeiren.nl